Bağımsız Sinema platformu için daha önce 1981 yapımı Heavy Metal Movie (1981) animasyonunu ve DIO: Dreamers Never Die belgesellerinin incelemesini yazmış, bunları yazarken de büyük bir haz duymuştum. Bu haz, beni benzer sularda yüzen diğer filmler için yeni bir arayışa itmişti. Sonuç olarak rock müziğin sinemayla sadece “soundtrack” ortaklığından ibaret kalmadığını kanıtlayan yeni bir mini listeyle döndüm.
Rock müziğin ruhu bağımsız sinemaya çok benziyor; her ikisi de bir zihnin içindeki o aşılmaz duvarları ören tuğlalara, bazen de neon ışıklı bir intikam öyküsüne dönüşebilmek konusunda çok maharetli. Bağımsız sinemanın özgür (ve bazen de tekinsiz) sularında dolaştığımızda ise karşımıza çıkan manzara; ana akım stüdyoların cesaret edemeyeceği kadar çiğ, gürültülü ve görkemli bir kaos.
Bu ayki dosyamda, yönümü rock müziğin o uçsuz bucaksız evrenine çeviriyor, bir uçta Alan Parker ve Roger Waters’ın elinden çıkma, sinemanın en ağır psikolojik yüklerinden biri olan The Wall’u ele alırken; diğer uçta bağımsız sinemanın “kaslı ve saçlı” B-Movie kahramanı Jon Mikl Thor’un absürt cehennemine konuk oluyoruz. Arada ise Brian De Palma’nın müzik endüstrisini paramparça eden gotik hicvi Phantom of the Paradise ve 80’lerin o kirli, distopik animasyon estetiğini zirveye taşıyan Rock & Rule ile vites artırıyoruz.
Hazırsanız kemerlerinizi bağlayın, amfilerin sesini sonuna kadar açın, yüksek sanatın hüzünlü melodilerinden, el yapımı iblislerin ucuz gürültüsüne kadar uzanan, perdenin en “metal” yolculuğuna hazır olun!
Zihnin Faşizan Duvarları: Pink Floyd’un Travma Senfonisi
Tarihler 30 Kasım 1979’u gösterirken Pink Floyd, The Wall albümüyle rock müzik tarihinin en ikonik konsept albümlerinden birini yayınladı. Grubun basçısı Roger Waters’ın öncülüğünde yaratılan bu albüm, izolasyon, yabancılaşma ve duygusal bariyerler gibi temalarıyla, aslında birçok insanın kendi zihnindeki sınırları fark etmesine; hatta onları aşmasını sağlamıştı.
The Wall, konsept albüm kavramını tanımlayan bir eser olarak rock tarihine geçti; müzik, tiyatro ve sinemayı birleştiren yenilikçi yaklaşımıyla etkili oldu. Her bir konser adeta yüksek bütçeli bir müzikal tiyatroya dönüşüyordu. Britanyalı yönetmen Alan Parker, albümün yansıttığı ruhu ve başarıyı beyaz perdeye taşımak isteyince, ortaya 1981 yapımı olan Pink Floyd: The Wall filmi çıktı.
Aslında The Wall için bir filmden ziyade, kolektif bir sinir krizinin görsel dışavurumu demek daha doğru olur. Roger Waters, kendi ruhunu ve travmalarını yansıtan senaryosuyla, Bob Geldof, neredeyse hiç konuşmadan, sadece bakışları ve o ürkütücü sessizliğiyle hayat verdiği Pink karakteri modern insanın izolasyonla kurduğu hastalıklı ilişkinin bir prototipini yansıtıyor.
Filmde lineer bir anlatım yok. Depresif bir rock yıldızı olan Pink’in çocukluk travmalarıyla zihninde inşa ettiği dünyayı ziyaret ediyoruz karışık bir şekilde. Pink, bebekliğinde babasını II. Dünya Savaşı sırasında kaybetmiş, hayatını baskıcı annesiyle tek başına geçirmek zorunda kalmış bir karakterdir. Bu aşağılanma okul yıllarında da devam eder. Okulda, ders esnasında şiir yazarken öğretmenine yakalanır ve tüm sınıfın önünde aşağılanır. Otoriter öğretmen, Pink’in yazdığı şiiri sınıfa okuyarak herkesin içinde alay eder. Daha sonra bunun altında yatan nedeninin, öğretmenin kendi evindeki gergin ve mutsuz evliliğinden kaynaklandığını görürüz. Onun sınıftaki çocukları yönetmesi gibi eşi de evde onu yönetmektedir. Daha sonra Pink’in hayal evrenine uğrarız. Pink’in hayalinde öğrenciler bir robot gibi hareket eden ve yüzlerinde hiçbir mimik kalmayacak kadar karikatürize edilmiş maskeleriyle devasa bir kıyma makinesine atlarlar. Daha sonra ise isyan ederek okulu yakıp öğretmenleri ateşe attıklarını hayal eder.
Travmatik deneyimler Pink’in yetişkinliğinde de kendisini buluyor. Karısına telefon ettiğinde telefondan bir erkek sesi gelince aldatıldığını anlıyor ve kendisini dış dünyadan iyice izole edip etrafına ördüğü duvardaki tuğlalardan biri olarak temsil ediliyor. The Wall isminin geldiği nokta da bu. Pink’in yaşadığı daha birçok travma ve olaydan sonra en son kendini “akranlarının önünde teşhir edilmeye” mahkum eder ve duvarın yıkılması emrini verir. Suçu basittir: “İnsani duygular göstermek.” Bu, sistemin ve bireyin kendi üzerindeki baskısının trajik bir özetidir.
The Wall, rock müzik yıldızlarının şımarık ve narsist tipler olarak yansıtılmadığı bir filmdi. Pink, nükleer çağın umutsuzluğu karşısında acı çeken gerçek bir karakterdir. The Wall hakkında daha detaylı bilgiler öğrenmek isterseniz, albümün, konserlerin ve filmin yapım aşamasını konu edinen ‘Behind the Wall’ belgeselini izlemenizi öneririm.
Müzik Endüstrisinin Kanlı İmzası: Phantom of the Paradise
Eğer The Wall bir sanatçının kendi içine ördüğü duvarları anlatıyorsa, Phantom of the Paradise o sanatçıyı dışarıdan kuşatan, sömüren ve nihayetinde yok eden “endüstriyel canavarı” anlatır. 70’li yılların en ihtişamlı rock operalarından biri olan Phantom of the Paradise, Operadaki Hayalet, Faust ve Dorian Gray’in Portresi gibi klasik anlatıları alıp, Brian de Palma yönetmenliğinde 70’lerin glam rock estetiğiyle harmanlıyor.
Film, yazdığı kantatla dünyayı değiştireceğine inanan saf ve dahi besteci Winslow Leach’in etrafında şekillenir. Müzik dünyasının acımasız ve gizemli patronu Swan, Winslow’un eserini çalar ve The Paradise yani “cennet” adını verdiği konser salonunun açılışı için kullanmaya karar verir. Hakkını aramak isteyen Winslow, Swan’ın kurduğu bir kumpas sonucu hapse atılır. Yüzü plak presleme makinesinde yanar ve sesini kaybeder. Winslow artık yüzünü maske ardında gizleyen, eserini ve sevdiği kadın olan Phoenix’i kurtarmak isteyen bir “Phantom”dır. Ancak Swan ile imzaladığı kontrat, sadece kâğıt üzerinde değil, bizzat kanla ve ruhuyla yapılmış bir Faustvari pazarlıktır.
Filmin ortaya çıkış hikâyesi konusuna da gelişimi açısından bir fırsat sunmuş aslında. Yönetmen Brian de Palma, bir gün asansörde Beatles şarkısının “muzak” yani yumuşatılmış, ruhsuz hale getirilmiş şekilde çalındığını duyuyor. Bu durum Palma’yı çok üzüyor ve şu fikre kapılıyor: Güzel şeyler bile kapitalist sistemde para için çöpe dönüştürülebiliyor. Ayrıca o zamanlar genç bir yönetmen olan Palma’nın buna benzer kendi yaşadığı deneyimler de var. O dönem senaryosunu hangi yönetmen / yapımcıya sunarsa sunsun asla olumlu bir geri dönüş alamıyor. Arkadaşları Mark Stone ve John Weiser ona “Phantom of the Fillmore” (Fillmore’un Hayaleti) diye bir fikir veriyor. Fillmore, o dönemde Bill Graham’a ait ünlü bir rock konser salonu. Yani film başlangıçta San Francisco merkezli, Fillmore’u temel alan bir “hayalet” hikâyesi olarak düşünülmüş. Ama isim hakkı alınamayınca “Paradise” olarak değiştirilmiş.
Palma, senaryoyu o dönem bir diğer filmi olan Sisters’la eş zamanlı olarak yazmış. Sisters daha önce çekilmiş çünkü Phantom of the Paradise’a göre daha ticari görülmüş. Bu nedenle film için finansal kaynak bulmak De Palma’yı çok zorlamaya başlamış. Tam ümitlerinin tükendiği bir zamanda gayrimenkul geliştiricisi Gustave Berne adlı biri filmin büyük kısmını finanse etmeyi kabul etmiş.
Stüdyoları gezerken Paul Williams ile tanışmış. Paul Williams o sırada daha çok şarkı yazarı olarak ünlü biriymiş; De Palma, ilk olarak Winslow Leach (yani Phantom) rolünü teklif etmiş. Williams, Phantom için fazla korkutucu olmadığını düşünüp Swan rolünü oynamayı kabul etmiş.
Felsefi Derinlik
De Palma, filmde izleyiciye şu soruyu sorar/sordurtur: Sanatçı, eserini kitlelere ulaştırmak için ruhunu kime satar? Filmin felsefi derinliği de tam burada, o kirli köprüde yatar. Swan, Winslow’un acısını ve dehasını paketleyip satarken, izleyici (veya dinleyici) bu trajediyi bir eğlence unsuru olarak tüketir. The Wall’daki Pink’in dönüşümü içsel bir mekanizmayken; Winslow’un bir canavara dönüşmesi, sistemin onu hayatta kalmak için zorladığı tek yoldur.
De Palma, bu filmde imza tekniği olan “split-screen” tekniğine çok fazla başvurmuştur. Sahne arkasında sürekli bir kaos varken sahne önü sürekli olarak ışıltılı bir yansımaya sahiptir. Swan karakterinin hem 50’lerin nostaljik rock’n roll’unu hem de 70’lerin progresif rock’ını kapsayan müzikleri, filmi sadece bir görsel şölen değil, işitsel bir tarih dersi haline getirir.
Post-Apokaliptik Bir Senfoni: Rock & Rule ve Şeytanın Sesi
Rock and roll müziğini merkeze alan Rock & Rule, Disney’in “sevimli” dünyasına orta parmak çıkartan, yetişkinler için yapılmış, neon ışıklı bir kâbus olarak öne çıkıyor. Listede Rock & Rule filmini öne çıkaran özelliği, müziği sadece bir anlatı aracı olarak değil, evreni yok edebilecek veya kurtarabilecek kozmik bir güç olarak ele almasıdır.
Filmin konusu, hayvansı insanlarla dolu kıyamet sonrası bir Amerika Birleşik Devletleri’nde geçiyor. Efsanevi rock müzisyeni Mok Swagger (ki tasarımıyla Mick Jagger ve David Bowie’ye bariz bir selam çakar), azalan popülaritesini bahane ederek kendini ölümsüzleştirmeye adamış biridir. Mok, kadim bir kehaneti gerçekleştirmek için “tek bir özel sese” ihtiyaç duyar. Bu ses, başka bir boyuttan güçlü bir iblisi serbest bırakabilecek frekanslara sahip özel bir ses olmalıdır. Doğru sesi bulmak için dünyayı dolaştıktan sonra, eşsiz enerji santraliyle ünlü, fırtınalarla harap olmuş uzak bir köy olan memleketi Ohmtown’a döner. Aradığı sesi yerel bir kulüpte çalan amatör bir grubun vokalisti olan Angel’da bulur. Angel’ı kaçırıp onu şeytani ayininin bir parçası yapmaya çalışan Mok ile Angel’ın grup arkadaşı (ve egosu kendinden büyük sevgilisi) Omar arasındaki çekişme, filmin ana aksını oluşturur.
Rock & Rule filmi de tıpkı Heavy Metal Movie gibi Kanada-Amerika ortak yapımı bir film. Animasyon, döneme göre alışılmadık derecede yüksek kalitedeydi ve özel efektler çoğunlukla fotoğrafik teknikler kullanılarak üretildi. O dönem için çok yeni sayılabilecek olan bilgisayar grafikleri yalnızca birkaç görüntü oluşturmak için kullanıldı ve derinlik eklemek için bilgisayar kontrollü çok düzlemli bir kamera sistemi geliştirildi. Listedeki diğer filmler gibi bağımsız bir düşünceyle yola çıkılan film, tamamlanmadan kısa bir süre önce MGM stüdyoları tarafından satın alındı; ancak MGM filmle pek ilgilenmedi ve çok kısıtlı bir gösterim takvimiyle filmi izleyicilerin beğenisine sundu. Bundan dolayı film gişede büyük bir başarısızlık elde etti. Filmi üreten animasyon firması Nelvana iflasın eşiğine geldi. Başarılı çalışanlarının tamamını büyük animasyon stüdyolarına kaptırdıktan sonra daha ticari işlerle sektöre tutunmaya çalıştı.
Rock & Rule filmini felsefi olarak incelediğimizde “sanatın kontrol edilemez gücü” üzerine bir meditasyon olduğunu anlayabiliyoruz. Mok karakteri, Phantom of the Paradise’daki Swan’ın bir adım ötesidir; Swan sadece ruhları çalarken, Mok tüm dünyayı kendi egosu uğruna ateşe atmaya hazırdır. Filmin alt metninde ise 80’lerin o “stadyum rock” kültürü ve yıldızların tanrılaştırılmasına yönelik sert bir eleştiri yatar. Mok’un bir iblisi çağırma arzusu, aslında bitmek bilmeyen bir alkış ve onaylanma ihtiyacının fantastik bir yansımasıdır. Filmin sonunda ise “tek bir sesin” değil, “uyumun” (harmony) dünyayı kurtarması, bireysel egoya karşı kolektif sanatın zaferi olarak okunabilir.
Filmin görsel dilinin Heavy Metal filmine benzediğinden bahsetmiştim. Kirli şehir manzaraları, grotesk karakter tasarımları ve dönemin teknolojisini zorlayan ışık efektleri incelediğimizde sanki Heavy Metal’in içindeki antolojik bir başka öyküyü izler gibi hissettim. Ama bu filmin soundtrack listesinin de en az Heavy Metal kadar sükseli olduğunu belirtmek gerek. Karakterlerin şarkılarını seslendiren isimler adeta yıldızlar geçidi gibi… Debbie Harry (Blondie), Lou Reed, Iggy Pop ve Cheap Trick.
Bonus: Kaslar, Peruklar ve Plastik İblisler — Rock ‘n’ Roll Nightmare (1987)
Listemizin buraya kadar olan kısmında The Wall bize depresyonu, Phantom ihaneti, Rock & Rule ise distopyayı anlattı. Ama unutmamak gerek ki rock müziğin bir de “eğlence ve saf ego” tarafı var. İşte bunu Jon Mikl Thor’dan daha iyi kimse temsil edemez. Thor grubunun kurucusu, heavy metal ikonu ve eski vücut geliştirme şampiyonu Jon Mikl Thor’un hem başrolünde olduğu hem de müziklerini yaptığı Rock ‘n’ Roll Nightmare, bağımsız sinemanın “kendin yap” (DIY) ruhunun en uç örneklerinden biri.
Yeni şarkılarını kaydetmek için Kanada’nın Ontario eyaletindeki ıssız bir çiftlik evine giden Triton grubu üyeleri, buranın cani iblisler tarafından meskun tutulduğundan bihaberdir. Kız arkadaşlarının da katılımıyla eğlenceli birkaç gün geçireceğini düşünen grup üyeleri, hızla yeni şarkılar kaydetmeye başlar; ancak iblisler de boş durmaz ve grup üyelerini sadece John kalana kadar bir bir öldürerek ele geçirir. John, her şeyden habersiz gibi yaparak spor yapmaya ve şarkı söylemeye devam eder. Ta ki filmin o meşhur finaline kadar…
Bu video filmini neden mi bu listeye ekledim? Bunun nedeni basit: samimiyet. Tam bir heavy metal emekçisi olan John Mikl Thor, bu filmi büyük bir bütçeyle değil, sadece heavy metale olan sarsılmaz inancıyla çekmiştir. Ana tema basittir: İyilik, kötülüğü her zaman yener; özellikle de iyiliğin arkasında güçlü bir amfi ve devasa pazılar varsa. Finaldeki twist, sinema tarihinde kült bir yere sahip olmasa da oldukça şaşırtıcı ve eğlencelidir. John Triton’ın aslında göründüğü kişi olmadığını anladığımız o an, bağımsız sinemanın kuralları hiçe sayan özgürlüğünün bir kanıtıdır. Bu finali, YouTube’da “THOR: THE WORST MUSIC VIDEO EVER MADE!” başlığıyla bulabileceğiniz Thor’un en sevdiğim şarkılarından biri olan Anger parçasının video klipine benzetiyorum aslında. O klipte de kahramanımız Thor, prensesi kötü büyücünün kalesinden kurtardıktan sonra kapının önüne bırakıp elindeki kılıcı savurup kaleye geri döner. Son derece anlamsız; ancak bir o kadar ilgi çekici ve komik. Bu gibi düşüncelerde Roger Waters’ın felsefi derinliğini bulamazsınız ama bir sanatçının kendi mitolojisini yaratma arzusunun en saf halini bulursunuz.
Rock ‘n’ Roll Nightmare, sinemanın sadece kusursuz açılar ve derin metinlerden ibaret olmadığını hatırlatır. Kısıtlı bütçeyle yaratılan o el yapımı yaratık efektleri (ben onlara parmak canavarı diyorum), 80’lerin MTV ekranlarından fırlamış gibi görünen kabarık saçları ve Thor’un bitmek bilmeyen enerjisi, filmi bir “trash-cult” klasiğine dönüştürür. The Wall’un karamsarlığından, Rock & Rule’un farklı evreninden ve Phantom of the Paradise’ın gerçekçi derinliğinden sonra bu film, izleyiciye rock müziğin o absürt ve eğlenceli ruhunu hatırlatarak müziğin çok yönlülüğünün bir ispatını sunar.
Sonuç: Perdenin Ötesindeki Gürültü
Bu listedeki her film, rock / metal müziğin sadece bir tür değil, içinde güçlü felsefi mesajlar barındıran bir anlatım dili olduğunu kanıtlıyor. Pink Floyd’un duvarından John Mikl Thor’un plastik iblislerine kadar uzandığımız bu yolculuğun ortak bir felsefesi var: Müzik, perdedeki her türlü gerçeği bükme ve kendi dünyasını yaratma gücüne sahiptir. Bağımsız sinemanın bu gürültücü çocukları bize bazen kendi zihnimizdeki tuğla duvarları ördürürken bazen de o duvarları güçlü rifflerle yıkmamızı sağlıyor.
Rock ’n’ roll,
sadece bir müzik türü değil; ruhun en karanlık köşelerine atılan bir imzadır.
Ve unutmayın; bazen bir filmi bitirmek, sadece yeni bir kabusu başlatmaktır.
Eğer sessizlik sizi korkutmaya başladıysa, amfiyi sonuna kadar açın ve karanlığın
içine doğru yürüyün. Zira sahne, her zaman ruhunu o son akora kurban
edenlerindir.
