Film festivallerinin hâlen birçok problemi aşamadığını görüyoruz. En büyük problemlerden biri de uluslararası yarışma bölümleri. Artık eskisi gibi yurt dışında duyuru yapmadan ve yönetmenleri davet etmeden, internet üzerinden başvuru alarak yarışma veya gösterim amaçlı yabancı filmlerin katılımını sağlamak kolaylaştı. Ancak bu filmlerin yönetmenlerini davet edip gösterimlerden sonra söyleşi yapmak; hatta yarışmada ödül alan yönetmenlerin veya ekiplerin davet edilip ağırlanması neredeyse imkânsız hâle geldi. Ülkemizde düzenlenen uluslararası festivaller ancak %10 oranında yabancı jüriye yer veriyor ve %1 gibi düşük bir oranda yabancı konuk çağırabiliyor.
Tam da bu problem konuşulurken T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü, 2025 yılında “Sinema Etkinlikleri Kılavuzu”nu yayımladı. Ben de konuya bu kılavuzun jüri bölümü üzerinden bakmak istedim.
2. Tanımlar
Uluslararası Film Festivali: En az 5 ülkeden film içeren, jürisinde en az %60 yabancı temsil bulunduran sinema etkinliğidir.
Bakanlık, uluslararası film festivallerinde hem yabancı filmlerin çoğunlukta olmasını hem de jüri üyesi sayısında yabancı üyelerin ağırlıkta olmasını öneriyor; bu konuda haklı. Ancak uluslararası filmlere altyazı yapılması gerekiyor. Her dil bilen, film çevirisi yapamaz. Film çevirmenleri ile çalışmak, film başına ücretlerini ödemek; ayrıca çeviri ve altyazının video üzerine montajı için belirli bir zaman gerekiyor.
Ayrıca özellikle ticari olan uzun metrajlı filmlerin yapımcıları, gösterim telif ücreti talep ediyor. Bakanlık, destek verdiği festivallerin yabancı konuk davet etmesi; yol, konaklama, yemek masraflarının karşılanması, mihmandar veya tercüman atanması, gezi düzenlenmesi ve ülkeye yaraşır şekilde ağırlanması konusunda festival bütçesini de düşünmek zorunda. Bu önerinin gerçekleşmesi için bakanlığın, destek verdiği festivallerdeki bütçeyi iki katına çıkarması gerekiyor.
6. Jüri ve Değerlendirme Süreci
6.1. Ön Seçici Kurul ve Jüri
Festivalde başvuru alınıyorsa ihtiyaç duyulan sayıda ön seçici kurul oluşturulabilir.
Bu madde kesinlikle doğru, katılıyorum. Ayrıca belirtmek isterim ki; festival eğer ulusal veya uluslararası film/proje yarışması düzenliyorsa, ön jüri üyelerini kesinlikle açıklamak ve bunu şartname ile birlikte aynı anda yapmak zorundadır. Yarışmaya katılacak yönetmen, gerekirse jüri üyelerine göre yarışmaya katılıp katılmayacağına karar vermelidir. Ayrıca jüri üyeliği yapan kişilerin de bağlı bulundukları kurumlara ve yarışmacılara bu görevlerini ispat edebilmeleri için duyurunun sosyal medyada yapılması gerekmektedir.
“Jürinin yarışmacı tarafından aranıp rahatsız edilmesi” bahane edilerek jüri üyelerinin gizli tutulması veya sadece finalistler duyurulurken açıklanması kabul edilemez. Yarışmacının jüriyi arayarak rahatsız etmesi bir diskalifiye nedenidir ve bu durum şartnamede açıkça belirtilebilir; ancak bu, ön jürinin ilan edilmemesi için bir gerekçe olamaz. Özellikle maddi ödülü olan yarışmalarda şaibe çıkmaması için ön jüri üyeleri şartname ile birlikte önceden açıklanmalıdır.
Bu arada Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Destekleme Kurulu jürisi de aynı şekilde önceden açıklanmalı ve sosyal medyada duyurulmalıdır. Maddi desteğin verildiği bir yapıda jüri üyelerinin gizli tutulması şaibelere yol açmaktadır. Ayrıca Sinema Destekleme Kurulu jürisi oluşturulurken 12 sivil kuruluştan üye alınmaktadır. Yarışmaya ise bu kurum üyelerinin katıldığı ve kazandığı görülmektedir. Bir festivali düzenleyen kişinin hem jüri olup hem de kendisinin, ailesinin veya kurumundan birinin yarışmaya katılması etik değilse; bu durum Sinema Destekleme Kurulu jürisi ve katılımcıları için de geçerli olmalıdır.
Her yarışma bölümü için bir jüri oluşturulması; jürinin 5 ile 7 kişi arasında olması önerilmektedir.
Jüri üyeliği yapan kişinin mesleki tecrübesinden yararlanırken, o kişinin sinemanın her türünde uzman olduğunu varsayamayız. Örneğin; bir oyuncunun animasyon yarışmasında jüri olması yerine; animasyonu, tekniklerini, yapım aşamalarını ve zorluk derecelerini bilen konunun uzmanlarından yararlanılması çok daha doğru sonuçlar verecektir. Hem bu uzmanlık ihtiyacı nedeniyle hem de izlenmesi gereken film sayısındaki artış göz önüne alındığında, yarışma türlerine göre özellikle ön jüri üyelerini yetkinliklerine göre ayırmak daha sağlıklıdır.
Kısa film yarışma bölümü için de jürinin en az 3 kişi olması önerilmektedir.
Bu maddede ciddi bir hata var. Ülkemizde festivallere katılan 25 uzun metrajlı film zor bulunurken, sinemamızı özellikle yurt dışında asıl kısa filmler temsil etmektedir. Yılda bin civarında kısa film yarışmalara katılmaktadır. Bu yoğunluk nedeniyle kısa film yarışmalarının ön jüri ve ana jüri sayısının, kategorilere ayrılarak uzun metraja nazaran artırılması önerilmelidir. Büyük ve önemli kısa film festivallerinde en iyi kadın oyuncu, erkek oyuncu, görüntü yönetmeni, kurgu ve senaryo gibi dallarda ödül verilmektedir; dolayısıyla buna uygun yetkinlikte bir jüri yapısı belirlenmelidir.
6.2. Ön Seçici Kurul ve Jüri Üyelerinin Nitelikleri
Ön seçici kurul üyelerinin meslek birliği temsilcileri ve sinema sektöründe deneyimli kişilerden seçilmesi önerilmektedir.
Bu maddede akademisyenler belirtilmemiş, adeta unutulmuş. YÖK tarafından alınan bir karar ile akademisyenlere festival etkinliklerinde görev aldıklarında puan verilmektedir. Bu durum, akademisyenlerin festivalleri arayarak jüri üyeliği talep etmelerine yol açmaktadır. Öyle ki, günümüzde en fazla jüri üyeliği yapan meslek grubu akademisyenler olmuştur. Özellikle henüz yolun başında olan ve doçentlik unvanı için puan toplamaya çalışan akademisyenlerin ön jüri üyesi olarak görev yaptıkları sıkça gözlemlenmektedir.
Sinema sektöründen tecrübeli kişiler ise ön jüri üyeliği yapmak istememektedir. Hem deneyimleri hem de yoğun çalışma şartları nedeniyle genellikle sadece ana jüri üyeliğini kabul etmektedirler. Bu durumda ön jüri üyeleri kimlerden oluşacak? 2-3 ay süren, 400-500 filmin izlendiği ve ciddi zaman harcanan bir ön seçici kurulda kimlerin görev alacak? Bu festivaller için zor bir durum.
Jüri üyelerinin sinema sektöründe deneyimli ya da eğitimli olması; uluslararası etkinliklerde jüri üyelerinin en az %60’ının yabancı uyruklu olması önerilmektedir.
2025 yılında yayımlanan bu kılavuz sonrasında, uluslararası yarışmalarda yabancı jüri üyesi oranının yüksek olduğu tek bir festivalimiz öne çıktı. Türk Dünyası Belgesel Film Festivali’nin 45 ana jüri üyesinden 15’i yabancı uyrukluydu. Diğer festivaller ne yazık ki bu oranı yakalayamadı.
Jüri üyeleri; yönetmen, senarist, oyuncu, yapımcı, görüntü yönetmeni, akademisyen, eleştirmen; görsel, yazılı ve dijital sanatlar gibi farklı disiplinlerden seçilmeli ve kadın-erkek dengesi gözetilmelidir.
Son yıllarda jüri üyelerinin masraflarını azaltmak için festivaller çeşitli uygulamalara gitmek zorunda kaldılar. Büyük film festivalleri bile jüri üyesi sayısını azaltarak üç kişiye indirdi. Festivalin yapıldığı şehirden jüri üyesi bularak yol ve konaklama masraflarını azalttılar.
Ön jüri üyesi olarak da festival görevlilerinin jüri üyeliği yaptığına şahit olduk. Ancak yarışmanın adil olduğunu kanıtlamak için festival görevlilerinin jüri üyeliği yapmaması gerektiği unutuldu. Bakanlık da yayımladığı öneri mahiyetindeki kılavuzda, “festival görevlisi jüri üyeliği yapamaz” maddesini atladı.
Tarih boyunca düzenlenen festivallerde jüri üyelerinde kadın erkek oranına dikkat eden çok az festival oldu. Genelde kadınların oranı erkeklerin yarısı kadar olmuştur.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü daha önceki yıllarda film festivalleri çok fazla, artık sadece uluslararası festivalleri destekleyeceğiz şeklinde bir planlaması yapması üzerine o yıl bütün festivaller uluslararası olmuştu. Bu kadar uluslararası festivale gerek var mı? Ankara Film Festivali’nde olduğu gibi sadece yabancı film göstermek uluslararası olmaya yeter mi? Ülke yabancı film gösterip yönetmenini davet etmeyen, güncel iyi filmleri programına almadan sadece internetten başvuru yapan filmleri bünyesine katan, altyazı yapmadan film gösteren, yarışmada finalist olsa, hatta ödül alsa bile yönetmeni davet etmeyen bir ülke haline geldi.
Yönetmen ödül aldığını duyup da ödülünü istediğinde, bir ödül heykelciğini yurtdışına göndermek 350 dolar bütçemiz yok kargo parasını öderseniz ödülünüzü gönderelim diyen festivallere kaldık.
